Dat er een morele kloof tussen deugd en daad bestaat, was aan de Griekse filosofen wel bekend. Plato wilde die kloof overbruggen met inzicht. Aristoteles schreef die kloof toe aan wilszwakte; je moet emoties leren weerstaan. Augustinus was vervolgens de eerste filosoof die de schuldvraag stelde. Hij bracht de notie van zonde en genade in. Terwijl hij iets heel nieuws deed, bouwde hij tegelijk voort op het fundament dat de Grieken hadden gelegd. Onder christenen wordt dit verschillend gewaardeerd. Bram Bos heeft, in de lijn van Dooyeweerd en Vollenhoven, bezwaren tegen de scheiding van de materiële en geestelijke wereld en een daarmee samenhangend vergeestelijkend lezen van de Bijbel. Augustinus denkt niet antithetisch maar wil de Griekse filosofie ‘roven’ en christianiseren zoals de Israëlieten het tafelzilver van de Egyptenaren roofden en wijdden aan de tabernakel, een ongeoorloofde allegorese, volgens Bos. Augustinus ontkomt er niet aan dat hij het christelijk geloof reduceert tot rationele wijsheid. Anderen, zoals Aalders en Van Kooten, waarderen juist deze aansluiting van Augustinus bij de cultuur. Veel eerder dan Augustinus was de Joodse cultuur al gehelleniseerd, wat al duidelijk blijkt bij Paulus en Johannes.

Klaas van der Zwaag geeft een boeiend overzicht van de posities in deze discussie, en daarmee heb ik nog maar twintig pagina’s besproken van zijn boek over Augustinus, waarin hij niet alleen een levensbeschrijving geeft, maar ook een beschrijving van alle filosofische en theologische discussies die Augustinus heeft gevoerd, plus zijn receptiegeschiedenis. Interessant is de vraag hoe Rome en de Reformatie zich op Augustinus kunnen beroepen. Daarover zegt Van der Zwaag: ,,We moeten voorzichtig zijn om Augustinus te claimen voor een bepaalde geloofsrichting. Daarvoor was hij te groot en ook waarlijk te katholiek.’’ Zo! Van mij mag evenwel het perfectie-ideaal van Augustinus waarin maagdelijkheid het toppunt en seksualiteit het dieptepunt is, rustig achter de gesloten poorten van het klooster blijven!

Treffend vond ik het, nu we het toch over schuld hadden, om te lezen dat Augustinus op zijn sterfbed grote posters liet maken van vier boetepsalmen. Als hij zijn ogen opsloeg, had hij direct de juiste woorden ter beschikking en kon hij biddend naar het einde. Ik heb dit prachtige boek vorig jaar in de kerstvakantie gelezen en ik geloof dat ik het deze vakantie weer ga doen. Klaas van der Zwaag is een uitstekende gids voor de vele vertaalde werken van Augustinus.

Augustinus; de kerkvader van het Westen. Zijn leven, zijn werk, zijn invloed. Door dr. K. van der Zwaag, 384 pag., prijs € 24,50, uitg. Groen, Heerenveen, 2008.