In het tiende boek van John Miltons Paradise Lost ontmoeten we Adam in gesprek met zichzelf over de gevolgen van de zondeval. Zonder dat het met zoveel woorden wordt gezegd, ligt de conclusie voor de hand dat zoiets voordien niet kon plaatsvinden. In de staat der rechtheid was er immers geen noodzaak om met zichzelf te rade te gaan. Misschien kon het ook niet omdat ‘ik’ en ‘zelf’ nog naadloos samenvielen, terwijl het er bij een innerlijk beraad juist om gaat het ‘ik’ en het ‘zelf’ op één lijn te krijgen.

Van hieruit valt er een eigenaardig licht op de filosofie. Want wat is ze anders dan één lange innerlijke dialoog? Discussies of iets van de schepping of de val stamt – lang een discussiepunt voor kuyperianen waar het de overheid betrof – zijn in onbruik geraakt. Maar ten aanzien van filosofie lijkt me deze vraag bepaald niet overbodig. Bestaat er een verband tussen Adams zelfgesprek en filosofische zelfreflectie, dan ligt het immers voor de hand de aandrift tot filosoferen eerder in verbijstering over zonde en kwaad te zoeken dan in verwondering over geschapen rijkdom. Mij spreekt deze gedachte aan, temeer omdat Milton in dit zelfgesprek de wereld laat binnenkomen. Adam hoort namelijk in gedachten de stemmen van komende geslachten die hem vervloeken om wat hij gedaan heeft.

Dit is heel anders dan hoe de gangbare filosofie zelfreflectie ziet. Hier valt de nadruk op een heilzaam bij zichzelf zijn, in een gewonnen afzondering ten opzichte van de buitenwereld met haar verwarrende veelheid van geluiden, impressies en impulsen. Pas nadat door na te denken de ervaringsgegevens geschift en geordend zijn, mag de wereld weer binnenkomen. Adams innerlijke dialoog zoekt daarentegen geen afzondering, en maakt niet doof voor stemmen van buiten – zelfs al komen die met harde verwijten. Het heil dat aan het einde van het tiende boek gloort, is dan ook geen vrucht van nadenken, maar is er alleen voor een verbroken en verbrijzelde geest. Me dunkt dat dit voor christelijk filosoferen een spoor wijst.